Geog. and Urban Plan. Res Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری 2383-1456 Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran 151 10.22059/jurbangeo.2015.57410 پژوهشی - کاربردی تحلیل الگوی رشد شهر تهران با رویکرد بوم شناسی سیمای سرزمین تحلیل الگوی رشد شهر تهران با رویکرد بوم شناسی سیمای سرزمین کاویانی آزاده دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران فرهودی رحمت الله استادیار دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران رجبی آزیتا استادیار دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ایران 22 12 2015 3 4 407 429 11 11 2015 29 12 2015 Copyright © 2015, Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran. 2015 https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_57410.html

امروزه کلان‌شهرها با دربرگرفتن حجم عظیمی از جمعیت به نقاط کانونی تولید و مصرف بدل شده‌اند. این مسئله از یک سو دلایل رشد و توسعۀ سریع این کلان‌شهرها و مناطق حاشیۀ آنها را فراهم آورده و از سوی دیگر، مخاطراتی را در زمینۀ نحوه و چگونگی این توسعه در برابرشان قرار داده است. بدون شناخت و برنامه‌ریزی دقیق، کلان‌شهرها در پیامدهای منفی خود در حوزه‌های محیط زیست، منابع طبیعی، سلامت انسانی و ابعاد اجتماعی و اقتصادی زندگی شهری غرق خواهند شد. بنابراین، پایش الگوهای فضایی- زمانی رشد شهری دارای اهمیتی حیاتی برای برنامه‌ریزی شهری و توسعۀ پایدار، به‌ویژه در کشورهای در‌حال‌توسعه است. هدف اصلی این مطالعه، بررسی تغییرات فضایی- زمانی الگوی کاربری/ پوشش اراضی در کلان‌شهر تهران و پیرامون آن در چهار دهۀ گذشته با استفاده از سنجش از دور و رویکرد بوم‌شناسی سیمای سرزمین است. برای تولید نقشه‌های کاربری/ پوشش اراضی از تصاویر ماهواره‌ای لندست استفاده شده است. تحلیل الگوها نیز در قالب رویکرد بوم‌شناسی سیمای سرزمین و با استفاده از متریک‌های فضایی انجام گرفته است. نتایج نشان می‌دهد که بیشترین افزایش در اراضی ساخته‌شده رخ داده است و فرایند فضایی- زمانی رشد شهری در کلان‌شهر تهران و پیرامون آن شامل سه مرحلۀ اصلی تشکیل هستۀ اولیۀ رشد شهری، پخشایش و هم‌گرایی است. به عبارتی دیگر، رشد شهری در منطقه با شکل‌گیری هسته‌های رشد شروع شده و به‌مرور با رشد این هسته‌ها، در پیرامون آنها لکه‌های شهری جدیدی شکل گرفته است. این لکه‌ها در امتداد هسته‌های اصلی شهری به رشد خود ادامه داده و بسیاری از آنها به هم پیوسته و تشکیل لکه‌های شهری بزرگ‌تری را داده‌اند.

 بوم‌شناسی سیمای سرزمین رشد شهری سنجش از دور کلان‌شهر تهران رفیعیان، مجتبی؛ محمودی، مهران؛ (1388). الگوهای تحلیلی تغییر کاربری زمین، انتشارات آذرخش، تهران. سیف‌الدینی، فرانک؛ منصوریان، حسین؛ پوراحمد، احمد؛ درویش‌زاده، روشنک؛ (1393). پویایی فضایی- زمانی نظام شهری ایران (1390-1335)، پژوهش‌های جغرافیایی برنامه‌ریزی شهری، شمارۀ 1. غمامی، مجید؛ (1383). مجموعۀ شهری تهران: گزیدۀ مطالعات طرح راهبردی توسعۀ کالبدی، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، تهران. منصوریان، حسین؛ (1393). تبیین الگوهای رشد شهری در منطقۀ کلان‌شهری تهران، رسالۀ دکتری، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران. Alberti, M. Waddell, P. (2000) An integrated urban development and ecological simulation model. Integr Assess 1:215–227. Barnsley, M.J. and Barr, S.L. (2000). Monitoring urban land use by earth observation. Surveys in Geophysics, 21, 269–289. Bhatta, B. (2010) Analysis of urban growth and sprawl from remote sensing data. Springer, Heidelberg. Briassoulis, H. (2000) Analysis of Land Use Change: Theoretical and Modeling Approaches. Regional Research Institute, West Virginia University. Deng, J.S., Wang, K., Hong, Y., Qi, J.G. (2009). Spatio-temporal dynamics and evolution of land use change and landscape pattern in response to rapid urbanization. Landscape and Urban Planning. 94(3-4):187-198. Herold, M., Goldstein, N. and Clarke, K.C. (2003). The spatio-temporal form of urban growth: measurement, analysis and modeling. Remote Sensing of Environment, 86(3), 286–302. Herold, M., Clarke, K.C. and Scepan, J. (2002). Remote sensing and landscape metrics to describe structures and changes in urban landuse. Environment and Planning A, 34(8), 1443–1458. Herold, M., Couclelis, H. and Clarke, K.C. (2005). The role of spatial metrics in the analysis and modeling of urban change. Computers, Environment, and Urban Systems, 29, 339–369. Kong, F., Yin, H., Nakagoshi, N., James, P. (2012). Simulating urban growth processes incorporating a potential model with spatial metrics. Ecological Indicators, 20, 82–91. Ji, W., Ma, J., Twibell, R.W. and Underhill, K. (2006). Characterizing urban sprawl using multistage remote sensing images and landscape metrics. Computers, Environment and Urban Systems, 30, 861–879. Luck, M. and Wu, J. (2002). A gradient analysis of urban landscape pattern: a case study from the Phoenix metropolitan region, Arizona, USA. Landscape Ecology, 17(4), 327–339. Seifolddini, F and Mansourian, H. (2014). Spatial-Temporal Pattern of Urban Growth in Tehran Megapole. Journal of Geography and Geology; Vol. 6, No. 1, 70-80. Seto, K.C. and Fragkias, M. (2005). Quantifying spatiotemporal patterns of urban land-use change in four cities of China with timer series landscape metrics. Landscape Ecology, 20, 871–888. Tang, J., Wang, L., Yao, Z. (2006). Analyzing Urban Sprawl Spatial Fragmentation Using Multi-temporal Satellite Images. GIScience & Remote Sensing, 2006, 43, No.3, p. 1–15. Weng, Q., Liu, H. and Lu, D. (2007). Assessing the effects of land use and land cover patterns on thermal conditions using landscape metrics in city of Indianapolis, United States. Urban Ecosystem, 10, 203–219. Wu, J.G. (2008). Making the case for landscape ecology: an effective approach to urban sustainability. Landscape and Ecology, 27, 41–50. Wu, J. G., Jenerette, G. D., Buyantuyev, A., & Redman, C. L. (2011). Quantifying spatiotemporal patterns of urbanization: The case of the two fastest growing metropolitan regions in the United States. Ecological Complexity, 8, 1, 1–8.
Geog. and Urban Plan. Res Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری 2383-1456 Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran 151 10.22059/jurbangeo.2015.57411 پژوهشی - کاربردی ارزیابی و پیش‌بینی مسیر بهینۀ گسترش شهری سنندج با استفاده از سلول‌های خودکار- مارکوف ارزیابی و پیش‌بینی مسیر بهینۀ گسترش شهری سنندج با استفاده از سلول‌های خودکار- مارکوف عبدی ناصح دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام نور تهران زنگنه شهرکی سعید استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران مرصوصی نفیسه دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام نور تهران رستمی شاه بخت استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام نور تهران 22 12 2015 3 4 431 446 12 01 2016 07 03 2016 Copyright © 2015, Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran. 2015 https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_57411.html

نیاز به برنامه‌ریزی و مدیریت مناسب، برنامه‌ریزان شهری را به ترکیب اطلاعات زمانی و مکانی برای شناخت و یافتن الگوها و مدل‌های رشد و پیش‌بینی شهری ترغیب کرده است. در این تحقیق به منظور شبیه‌سازی و پیش‌بینی گسترش شهر سنندج، از ترکیب مدل سلول‌های خودکار، زنجیره‌ای مارکوف و رگرسیون لجستیک، استفاده شده است. سپس با استفاده از داده‌های سال‌های 1998 و 2006 و همچنین عکس‌های ماهواره‌ای، گسترش شهر سنندج برای سال 2014 شبیه‌سازی شده است. بر این اساس با استفاده از مدل زنجیره‌ای مارکوف و اعمال محدودیت‌ها و فاکتورهایی چون ظرفیت‌های توسعۀ میان‌افزا، شیب، حریم و بستر رودخانه، زمین‌های کشاورزی و... توسعۀ افقی آن برای سال 2022 پیش‌بینی شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در شبیه‌سازی رشد کنونی شهر سنندج تا سال 2014، اراضی بایر و کوهستانی بیشترین مقدار (655 هکتار) تبدیل به کاربری شهری را داشته‌اند. برای پیش‌بینی اراضی مورد نیاز توسعۀ افقی، توسعۀ میان‌افزا به عنوان اولویت اول، سپس زمین‌های خارج از محدودۀ شهری در اولویت‌های بعدی در نظر گرفته شده است. پیش‌بینی می‌شود جهت غالب توسعۀ افقی، جنوب غربی، شمال غربی و به مقدار محدودتر، در جهات دیگر باشد. در سال 2022 همچنان اراضی بایر و کوهستانی بیشترین تغییر را به اراضی شهری خواهند داشت. نتایج تحقیق حاکی از کارایی بالای مدل سلول‌های خودکار- زنجیره‌ای مارکوف در پایش روند توسعۀ شهر در سال‌های گذشته و پیش‌بینی شهری برای سال‌های آتی بر اساس الگوی رشد سال‌های گذشته است.

 سنندج گسترش شهری مدل سلول‌های خودکار- زنجیرۀ مارکوف آمارنامۀ شهرداری سنندج، (1393). چاپ اول. خاکپور، براتعلی و همکاران، (1394) ارزیابی و مکان‌یابی بهینۀ جهت‌های توسعۀ فضایی- کالبدی شهر بوکان، مجلۀ پژوهش‌های جغرافیای انسانی. خوش‌گفتار، محمد مهدی؛ طالعی، محمد؛ (1389). شبیه‌سازی رشد شهری در تهران با استفاده از مدل CA-Markov، مجلۀ سنجش از دور و GIS ایران، شمارۀ دوم. عبدی، محمدعلی؛ مهیدزادگان، سیما؛ (1389). توسعۀ درونی شهری، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، چاپ اول. فاطمی، سید باقرر؛ رضایی، یوسف؛ (1389). مبانی سنجش از دور، انتشارات آزاده، تهران. گازرانی، فریدون؛ (1378). برنامه‌ریزی توسعۀ متعادل بخش مرکزی شهر سنندج، رسالۀ کارشناسی ارشد دانشگاه شهید بهشتی. مردخ، محمد؛ (1351). تاریخ کرد و کردستان، جلد دوم، انتشارات غریقی سنندج. وزارت راه و شهرسازی، بخشنامۀ 13/4/1391- 91/300/21339 Ahadnejad,M., Maruyama, Y., Yamazaki, F .2009. Evaluation and Forecast of Human Impacts based on Land Use Changes using Multi-Temporal Satellite Imagery and GIS: A Case study on Zanjan, Iran, J. Indian Soc. Remote Sensing, No: 37:659–669. Benenson, I. and P.M.Torrens (2004). Geosimulation, Automata-Based Modeling Of Urban Phenomena. England: John Wiley & Sons, Ltd. Cheng, J.and Masser, I., 2003, Urban Growth Pattern Modeling: A Case Study of Wuhan City, PR China, Landscape & Urban Planning 62, 199–217 Choguill, C.L., 2003, The Programmed Future of Civic Development in the Third- World: New Directions, Translated By: Mahdavi, Sh., Journal of Seven City, Vol. 3, No. 9 & 10, PP. 43-55. Clarke, K.C., Hoppen, S. and Gaydos, L., 1997, A Self-modifying Cellular Automaton Model of Historical Urbanization in the San Francisco Bay Area, Environment and Planning B: Planning & Design 24, 247–261. Li, H., & Reynolds, J.F., 1997, Modeling Effects of Spatial Pattern, Drought, and Grazing on Rates of Rangeland Degradation: . Urban Planning 62, 199–217 Pijanowskia, B.C., Brown, D.G., Shellitoc, B.A. and Manikd, G.A., 2002, Using Neural Networks and GIS to Forecast Land Use Changes: A Land Transformation Model, Computers, Environment and Urban Systems 26(6), 553–575. Torrens, P.M., 2000, How Cellular Models of Urban Systems Work, CASA Working Paper 28, University College London, Centre for Advanced Spatial Analysis. Torrens, P.M. (2003). Automata-based models of urban systems. Centre for Advanced Spatial Analysis (CASA). ESRI Press: 61-79. Yeh, A.G.O., Li, X., 2003, Urban Simulation Using Neural Networks and Cellular Automata for Land Use Planning, ISPRS proceeding, symposium on geospatial theory, Ottawa. Zayyari, K., 2003, Cultural- Asocial Transformations Caused By Industrial Revolutionary in Spatial Development of Tehran, Journal of Geography and Developing, Vol. 1, No. 1, PP. 151-164. (in Persian).
Geog. and Urban Plan. Res Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری 2383-1456 Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran 151 10.22059/jurbangeo.2015.57412 پژوهشی - بنیادی سنجش پایداری مسکن در سیاست‌های مسکن اجتماعی ایران (مطالعۀ موردی: مسکن استیجاری هزار دستگاه شهر خرم‌آباد) سنجش پایداری مسکن در سیاست‌های مسکن اجتماعی ایران (مطالعۀ موردی: مسکن استیجاری هزار دستگاه شهر خرم‌آباد) مسعودی راد ماندانا دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه سیستان و بلوچستان ابراهیم زاده عیسی استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه سیستان و بلوچستان رفیعیان مجتبی دانشیار گروه شهرسازی دانشگاه تربیت مدرس 22 12 2015 3 4 447 465 13 11 2015 27 02 2016 Copyright © 2015, Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran. 2015 https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_57412.html

هدف این تحقیق، ارزیابی سیاست ساخت مسکن اجاره‌ به شرط تملیک (نمونه: هزار دستگاه شهر خرم‌آباد) با توجه به شاخص‌های پایداری مسکن است. روش تحقیق از نوع توصیفی- تحلیلی است و برای جمع‌آوری داده‌ها از دو روش پیمایشی و کتابخانه‌ای استفاده شده است. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار SPSS و متعاقباً از مدل‌هایی همچون آزمون T، رگرسیون خطی و چندگانه و ضریب همبستگی پیرسون استفاده شده است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که میزان پایداری (66/2) و میزان کارایی مسکن در نمونۀ تحت مطالعه، کمتر از میانگین بوده‌ است. در میان شاخص‌های سطح چهارم، شاخص تعلق به مکان دارای کمترین میانگین بوده است. نتایج آزمون T بیانگر آن است که بیشترین میزان میانگین متعلق به دو شاخص دسترسی (00/3) و ابعاد کمی (2/3) بوده است. نتایج تحلیل رگرسیون چندمتغیره نشان می‌دهد که شاخص روابط اجتماعی (67/0) در سطح چهارم مدل، شاخص ابعاد فرهنگی (47/0) و شاخص ابعاد کمی (31/0) در سطح دوم مدل و شاخص ابعاد اجتماعی- فرهنگی در سطح دوم مدل بیشترین نقش را در کارایی مسکن داشته‌اند. همین‌طور نتایج آزمون همبستگی پیرسون نشان می‌دهد که احساس تعلق به مکان با ضریب همبستگی 57/0 و ابعاد اجتماعی با ضریب 50/0 بیشترین همبستگی را با کارایی مسکن داشته‌اند. ضمناً میزان همبستگی دو شاخص پایداری و کارایی مسکن 534/0 محاسبه شده که بیانگر همبستگی قوی میان این دو متغیر است.

 خرم‌آباد سنجش پایداری مسکن سیاست‌های مسکن ایران مسکن اجتماعی مسکن استیجاری اطهاری، کمال؛ (1384). فقر مسکن در ایران: سیاست اجتماعی، رفاه اجتماعی، پاییز 1384، شمارۀ 18، تهران. پور دیهیمی، شهرام؛ (1390). فرهنگ و مسکن، مسکن و محیط روستا، شمارۀ 134، تابستان 1390. پور محمدی، محمدرضا؛ (1379) برنامه‌ریزی مسکن، چاپ اول، انتشارات سمت، تهران. پورمحمدی، محمدرضا؛ اسدی، احمد؛ (1392). ارزیابی پروژه‌های مسکن مهر شهر زنجان، نشریۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال چهاردهم، شمارۀ 33، تابستان 1393. پیمان، سید حسین؛ (1386). ویژگی مسکن خانوارهای شهری در طبقه‌های درآمدی، فصلنامۀ اقتصاد مسکن شمارۀ 41، وزارت راه و شهرسازی. خدایی، زهرا؛ میره، محمد؛ (1390). مروری بر تجارب جهانی در زمینۀ تأمین مسکن گروه‌های کم‌درآمد شهری، اولین کنفرانس اقتصاد شهری ایران، آذرماه 1390، دانشگاه فردوسی مشهد. داوود پور زهره، ابراهیم زاده، محمد باقر؛ (1390). جایگاه جهانی مسکن اجتماعی، فصلنامۀ علمی آموزشی پژوهشی فهم و توان، دانشگاه جامع علمی- کاربردی، پاییز. سپانلو، ابوالفتح، هیئت، لطیفه؛ (1380). مسکن استیجاری، طرح و ساخت 174 واحد مسکن استیجاری در امامیۀ مشهد، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، تهران. ستارزاده، داوود؛ (1388). بررسی شاخص‌های جمعیتی مسکن ایران در سال 1385، فصلنامۀ جمعیت شمارۀ 67/68. عبدی، محمدعلی؛ خسروی، محمد جواد؛ (1387). ارزیابی میزان تحقق‌پذیری اهداف سیاست مسکن استیجاری در ایران (نمونۀ مورد مطالعه: استان تهران)، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن. عزیزی، محمد مهدی؛ (1384). تحلیلی بر جایگاه و دگرگونی شاخص‌های مسکن شهری در ایران، نشریۀ هنرهای زیبا، شمارۀ 23، پاییز 1384. قرخلو، مهدی؛ مهدی، علی؛ مهدیان، معصومه؛ (1391). بررسی شاخص‌های اجتماعی- اقتصادی و تأثیر آن بر کیفیت مساکن محلات حاشیه‌نشین (مطالعۀ موردی: محلۀ حاشیه‌نشین شیخ‌آباد شهر قم)، چشم‌انداز جغرافیایی (مطالعات انسانی)، سال هفتم، شمارۀ 18، بهار 1391. گلبابایی، غفور؛ (1380). مسکن استیجاری مشکلات پس از سکونت، بررسی موردی: مجتمع مسکونی استیجاری سروناز کرج، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، وزارت راه و شهرسازی، تهران. مجلس شورای اسلامی جمهوری اسلامی ایران؛ (1377). قانون احداث و عرضۀ واحدهای استیجاری. مرادی، پیام؛ (1389). بررسی عوامل مؤثر بر تحقق پذیری طرح‌های نوسازی شهری، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، استاد راهنما: دکتر مجتبی رفیعیان، دانشگاه تربیت مدرس، تهران. مطوف، شریف؛ زاهدی، محسن؛ (1383). طرح ارزیابی مسکن استیجاری، جلد 2: پایه‌های نظری و تجربی ایران، انتشارات جهاد دانشگاهی، تهران. مهندسین مشاوره بعد تکنیک، (1391). طرح جامع شهر خرم‌آباد. -Baiden P., Arkug., Luginaah, Asiedu. (2011) An assessment of residents’ housing satisfaction and coping in Accra, Ghana, Journal of Public Health (19) 29-37pp. Bogdon AS, Can A. Indicators of local housing affordability: comparative and spatial approaches. Real Estate Economics 1997;25(1). - Bonnefoy. X(2007), Inadequate housing and health: an overview, Int. J. Environment and Pollution, Vol. 30, Nos. 3/4, 44-56pp. ENOSH. N, LESLAU, A., SHACHAM, J. (1984) Residential quality assessment: a conceptual modal and empirical test, Social Indicators Research (14) 453-76pp. -Golubchikov. O, Badyina. A, (2012) Sustainable Housing for sustainable cities. A policy framework for developing countries, UN HABITAT Nairobi. - Huang. Z, Du. X, (2015), Assessment and determinants of residential satisfaction with public housing in Hangzhou, China, Habitat International 47 (2015) 218e230. -Kahraman. Z E H(2013), Dimensions of housing Satisfaction: A case study based on erception of rural migrant living in DİKMEN, METUJFA 2013/1(30:1)1-27. -Mulliner.M, Smalbone. K,Malliene. V, (2013), An assessment of sustainable housing affordability using a multiple criteria decision making, OMEGA41, 54-61pp. -National Urban Housing & Habitat Policy 2007. Available at http://mhupa.gov.in /policies /duepa/ Housing Policy. -Rapoport. AA(1969).House Form and Culture, Englewood Cliffs, CA: Prentice Hall. -Seelig T, Phibbs P. Beyond the normative: low income private renters perspectives of’ housing affordability and need for housing assistance. Urban Policy and Research 2006;24(1). -Singh, V,SH. Pandey, D N. (2012), Sustainable Housing: Balancing Environment with Urban Growth in India, Climate Change and CDM Cell Rajasthan State Pollution Control Board, 4-16pp. -Stone m. (2006), what is housing affordability: the case for residual income approach, housing policy debate, vol 17, issue 31, 2006. -Zanganeh, M. varesi, H R. Zangi Abadi, A. (2013), Assessing and Analyzing Criteria for Housing Sustainable Development in the Metropolitan Mashhad, J. Basic. Appl. Sci. Res., 3(6)419-426.
Geog. and Urban Plan. Res Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری 2383-1456 Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran 151 10.22059/jurbangeo.2015.57413 پژوهشی - کاربردی برنامه‌ریزی راهبردی فضایی شهرهای کوچک‌اندام با استفاده از مدل Meta-SWOT (مطالعۀ موردی: شهر تفت در استان یزد) برنامه‌ریزی راهبردی فضایی شهرهای کوچک‌اندام با استفاده از مدل Meta-SWOT (مطالعۀ موردی: شهر تفت در استان یزد) رضایی محمدرضا استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه یزد خاوریان گرمسیر امیررضا دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تهران چراغی رامین دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تربیت مدرس تهران 22 12 2015 3 4 467 486 02 01 2016 09 03 2016 Copyright © 2015, Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran. 2015 https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_57413.html

تلاش برای به ثبات رساندن شهرهای کوچک احتیاج به برنامه‌ریزی راهبردی کارآمدی دارد. برنامه‌ریزی راهبردی به‌عنوان یک ابزار در مدیریت، با هدف کمک به یک سازمان برای انجام بهتر کارها و اطمینان از اینکه اعضای سازمان در حال فعالیت در راستای هدف تعیین‌شده قرار دارند، به‌کار می‌رود. در این راستا، از جمله مدل‌های برنامه‌ریزی راهبردی کاربردی در توسعه، به‌ویژه در توسعۀ شهری، مدل سنتی سوات است؛ اما امروزه طی سال‌ها استفاده و ارزیابی از این مدل کاربردی، به این نتیجه رسیده‌اند که سوات مبتنی بر الهامات ذهنی است و از طرف دیگر، از کمی‌سازی اجتناب کرده و فاقد قدرت پیش‌بینی است. این پژوهش با هدف توسعۀ راهبردی شهر تفت برای نخستین بار مدل راهبردی Meta-SWOT را در مطالعات شهری و منطقه‌ای معرفی کرده است. برای اجرای این پژوهش از روش توصیفی - تحلیلی استفاده‌ شده است و روش جمع‌آوری داده‌ها و تحلیل اطلاعات موردنیاز به‌صورت اسنادی و میدانی است. برای تدوین راهبردی توسعه و تشریح اهداف، منابع و توانایی‌ها و عوامل کلان محیطی از تکنیک تحلیلی Meta-SWOT استفاده شده است. بر اساس نتایج، برای توسعۀ شهر تفت، توجه مقامات و مسئولان به‌ توزیع بودجه و رفع تحریم‌ها و مسئلۀ تورم اقتصادی در اولویت است. همچنین برنامه‌ریزی منسجم از ضروریات توسعۀ این شهر است، چرا که مشکلات عدیده‌ای همچون خشکسالی، از بین رفتن باغ‌ها، بحران آب و شدت گرفتن مهاجرت نیازمند انسجام در برنامه‌ریزی است. از طرفی، استفادۀ درست از پتانسیل بخش کشاورزی، از جمله ایجاد کارخانه‌های فرآوری محصولات کشاورزی و ترغیب کشاورزان به استفاده از روش‌های نوین کشاورزی و آبیاری می‌تواند در پویایی اقتصادی شهر تفت راهگشا باشد.

 برنامه‌ریزی راهبردی فضایی شهر تفت شهرهای کوچک‌اندام Meta-SWOT بهرامی، حسین؛ نادری خورشیدی، علیرضا؛ کثیری نژاد، تقی؛ (1389). چرایی و چگونگی برنامه‌ریزی راهبردی و الگوهای رایج آن، توسعۀ انسانی پلیس، 33، 7، 11-32. حاتمی‌نژاد، حسین؛ پورحسین، حمید؛ محمدپور، صابر؛ (1390). تحلیل عملکرد فضایی شهر میانی مرند در سطح شهرستان مرند، پژوهش‌های جغرافیای انسانی 43، 78، 23-43. رضایی، محمدرضا؛ خاوریان گرمسیر، امیررضا؛ علیان، مهدی؛ (1393). تحلیلی بر برنامه‌ریزی راهبردی گردشگری آیین‌های شیعی با تأکید بر توان‌های بالقوۀ مراسم محرم (مطالعۀ موردی شهر تفت). فصلنامۀ برنامه‌ریزی و توسعۀ گردشگری، مازندران. زیاری، کرامت‌الله؛ تقی اقدم، جعفر؛ (1387). عملکرد شهر میانی خوی در توسعۀ فضایی استان آذربایجان غربی، پژوهش‌های جغرافیایی، 63، 15 – 28. قرخلو، مهدی؛ حسینی امینی، حسن؛ رجایی، عباس؛ (1387). نقش شهرهای میانی در تعادل ناحیه‌ای؛ مورد مطالعه: شهر میانی شهرضا (استان اصفهان)، دو فصلنامۀ جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، شمارۀ 11، 147-166. موحد، علی؛ مسعودی، ماندانا؛ (1388).بررسی نقش و کارکردهای شهرهای میانی در توسعۀ منطقه‌ای؛ مطالعۀ موردی شهر بروجرد، فصلنامۀ جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای مشهد، 12، 125-145. مهدی‌زاده، جواد؛ (1389). برنامه‌ریزی سناریویی گامی نو در برنامه‌ریزی راهبردی، فصلنامۀ جستارهای شهرسازی، سال نهم، شمارۀ 32. Agarwal, Ravi; Grassl, Wolfgang and Pahl, Joy. (2012). Meta-SWOT: introducing a new strategic planning tool. JOURNAL OF BUSINESS STRATEGY, 33, 2. 12-21. Akio. Tokuda. (2005). the Critical Assessment of the Resource-Based View of Strategic Management. International Affairs, 3, 125-150. Barney, J. B. (1991), “Firm Resources and Sustained Competitive Advantage,” Journal of Management, Vol.17, No.1, pp.99-120. Bloomberg (2012). SWOT, PESTEL, Porter’s 5 Forces and Value Chain.1-16. http://cfcdn.ivoryresearch.com/wp-content/uploads/2013/04/Bloomberg-Business-sample1.pdf. Boddy M. (1999) Geographical Economics and Urban Competitiveness: A Critique.in Urban Studies, Vol. 36, Nos 5-6, pp. 811-842. Brennan, C. Hackler, D. & Hoene, C. (2005). Demographic change in small cities, 1990 to 2000. Urban Affairs Review, 40(3), 342-361. Capello, R. and R. Camagni (2000) Beyond Optimal City Size: An Evaluation of Alternative Urban Growth Patterns, Urban Studies, 37, pp. 1479-1496. Cerreta, M. Concilio, G. Monno, V. (2010). Making Strategies in Spatial Planning, Volume 9. Springer, London. De Vries, J. Schuster, M. Procee, P. & Mengers, H. (2001). Environmental Management of Small and Medium Sized Cities in Latin America and the Caribbean. Washington: Institute for Housing and Urban Development Studies. Erickcek, G. A. & McKinney, H. (2006). “Small Cities Blues:” Looking for Growth Factors in Small and Medium-Sized Cities. Economic Development Quarterly, 20(3), 232-258. French, P. E. & Folz, D. H. (2004). Executive behavior and decision making in small US cities. The American Review of Public Administration, 34(1), 52-66. Ghazinoory, S. Esmail Zadeh, A. & Memariani, A. (2007). Fuzzy SWOT analysis. Journal of Intelligent and Fuzzy Systems, 18(1), 99-108. Giffinger, R. Fertner, C. Kramar, H. & Meijers, E. (2007). City-ranking of European medium-sized cities. Centre of Regional Science, Vienna UT. 1-12. Gillespie, A. (2007), Foundations of Economics - Additional chapter on Business. Oxford University Press. Gløersen, Erik;Dubois, Alexandre; Schmitt, Peter.(2007). SEBCo - The Role of medium-sized Towns for Spatial Development, Nordic Centre for Spatial Planning.1-31. Hennings, G. Jenssen, B. & Kunzmann, K. R. (1981). The promotion of relief poles. A strategy for the deconcentration of metropolitan region development in developing countries. Applied Geography and Development, 18, 7–29. Isoherranen, Ville. (2012). STRATEGIC ANALYSIS FRAMEWORKS FOR STRATEGIC ORIENTATION AND FOCUS. UNIVERSITY OF OULU, OULU 2012. Jayne, M. Gibson, C. Waitt, G. & Bell, D. (2010). The cultural economy of small cities. Geography Compass, 4(9), 1408-1417. Jones, G. & Hill, C. (2013). Strategic management theory: an integrated approach. Kunzmann, K. R. (2000a). Network Europe: A Europe of city regions. In L. Bekemanns & E. Mira (Eds.), Civitas Europa: Cities, urban systems and cultural regions between diversity and convergence (pp. 119–131). Bruxelles: Peter Lang Verlag. Kunzmann, K. R. (2000b). Strategic spatial development through information and communication. In W. Salet & A. Faludi (Eds.), the revival of strategic spatial planning (pp. 259–266). Amsterdam: Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences. Kunzmann, K. R. (2009). Medium-sized Towns, Strategic Planning and Creative Governance in the South Baltic Arc. Margles, S. W. Masozera, M. Rugyerinyange, L. & Kaplin, B. A. (2010). Participatory planning: using SWOT-AHP analysis in buffer zone management planning. Journal of sustainable forestry, 29(6-8), 613-637. Miller, Danny; Eisenstat, Russell; Foote, Nathaniel. (2002). Strategy from the inside out. California Management Review, 44(3), 37-54. Rich, W. C. (2007). Tourism potentials in American middle-sized cities: the case of Wilmington, Delaware, and Albany, New York. Tourism and Hospitality Planning & Development, 4(1), 33-46. Rondinelli, D. A. (1983). Secondary cities in developing countries: Policies for diffusing urbanization. Beverly Hills, NJ: Sage. Siegel, B. & Waxman, A. (2001). Third tier cities: Adjusting to the new economy. Reviews of Economic Development Literature and Practice, No. 6. Washington, DC: U. S. Economic Development Administration. Tahernejad, M. M. Khalokakaie, R. & Ataei, M. (2013). Determining proper strategies for Iran’s dimensional stone mines: a SWOT–AHP analysis. Arabian Journal of Geosciences, 6(1), 129-139. TAKANO, S. E. (2009). Application of combined SWOT and Analytic Hierarchy Process (AHP) for tourism revival strategic marketing planning: A Case of Sri Lanka tourism. Journal of the Eastern Asia Society for Transportation Studies, 8. Taleai, M. Mansourian, A. & Sharifi, A. (2009). Surveying general prospects and challenges of GIS implementation in developing countries: a SWOT–AHP approach. Journal of geographical systems, 11(3), 291-310. Waitt, G. & Gibson, C. (2009). Creative small cities: Rethinking the creative economy in place. Urban studies, 46(5-6), 1223-1246. Warren, K. (2008). Strategic management dynamics. John Wiley & Sons. Xiang, Y. & Li, J. (2014). Evaluation of EHR in Health Care in China: Utilizing Fuzzy AHP in SWOT Analysis. In Frontier and Future Development of Information Technology in Medicine and Education (pp. 2715-2719). Springer Netherlands. Yüksel, İ. & Dagdeviren, M. (2007). Using the analytic network process (ANP) in a SWOT analysis–A case study for a textile firm. Information Sciences, 177(16), 3364-3382. Zakharova, A. A. (2013). Fuzzy Swot Analysis for Selection of Bankruptcy Risk Factors. Applied Mechanics and Materials, 379, 207-213.
Geog. and Urban Plan. Res Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری 2383-1456 Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran 151 10.22059/jurbangeo.2015.57414 پژوهشی - کاربردی راهبردپژوهی مدیریت شهری در راستای توسعۀ پایدار در بافت‌‌های تاریخی (مطالعۀ موردی: بافت تاریخی شهر یزد) راهبردپژوهی مدیریت شهری در راستای توسعۀ پایدار در بافت‌‌های تاریخی (مطالعۀ موردی: بافت تاریخی شهر یزد) رضویان محمد تقی استاد و عضو هیئت علمی گروه جغرافیا، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران قادرمرزی حامد استادیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه کردستان، کردستان علیان مهدی دانشجوی دورۀ دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی و دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، پژوهشگر باشگاه پژوهشگران و نخبگان جوان، تهران چراغی رامین دانشجوی دورۀ دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران 22 12 2015 3 4 487 507 02 07 2015 19 12 2015 Copyright © 2015, Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran. 2015 https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_57414.html

از اوایل دهة ٩٠ میلادی، به‌کارگیری شاخص‌های مربوط به اندازه‌گیری و ارزیابی عملکرد در برنامه‌ها و پروژه‌های آژانس‌های دولتی مجدداً رونق یافته و مدیریت شهری نیز از این موج بی‌نصیب نمانده است. از آنجا که مدیریت شهری با شکل‌دهی به فضای زیستی در همۀ زمینه‌ها، در پی افزایش رفاه شهروندان و دستیابی به توسعۀ پایدار محل‌های شهری است، ارزیابی عملکرد در حقیقت یکی از ابزار‌های اصلی و اساسی مدیریت برای تحقق اهداف، استراتژی‌ها و برنامه‌ها و یکی از راه‌‌های ارزیابی عملکرد میزان رضایت مردم است. در همین راستا، پژوهش حاضر با استفاده از روش پیمایشی و ابزار پرسش‌نامه و در ارتباط با ابعاد پایداری محله‌ای و عملکرد مدیریت شهری در پایداری محله‌ای، به دنبال سنجش وضعیت عملکرد مدیریت شهری و تعیین استراتژی بهینه در بافت تاریخی شهر یزد است. نتایج میزان رضایتمندی شهروندان از عملکرد مدیریت شهری، در ابعاد چهارگانۀ اجتماعی- فرهنگی، زیست- محیطی، اقتصادی و کالبدی- فیزیکی بیانگر این است که در همۀ محلات بافت تاریخی شهر یزد، عملکرد مدیریت شهری از منظر شهروندان قابل قبول نیست و لازم است، مدیریت شهری با در دستور کار قرار دادن استراتژی ارتقا در همۀ محلات، بر تأمین هر چه بهتر شاخص‌‌های عملکردی و به‌طور ویژه، شاخص‌‌های مرتبط با پایداری محله‌ای همت گمارد و با تمرکز بر برنامه‌ها، منابع و فعالیت‌ها، به تأمین هر چه مطلوب‌تر خدمات مورد نیاز شهروندان اقدام کند.

 بافت تاریخی شهر یزد پایداری محله‌ای راهبردپژوهی ماتریس رضایت/ اهمیت مدیریت شهری پاکزاد، جهانشاه؛ (1369). واحد محله، فصلنامۀ صفه، شمارۀ 1، صص 94-7. تقوایی، مسعود؛ صفرآبادی، اعظم؛ (1390). نقش مدیریت شهری در دستیابی به توسعۀ پایدار گردشگری شهری، مطالعۀ موردی: شهر کرمانشاه، مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، سال اول، شمارۀ 4، صص 52-35. توکلی‌نیا، جمیله؛ استادی‌سیسی، منصور؛ (1388). تحلیل پایداری محله‌های کلان‌شهر تهران با تأکید بر عملکرد شورایاری‌ها، نمونۀ موردی: محله‌های اوین، درکه و ولنجک، فصلنامۀ پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شمارۀ 70، صص 43-29. حکمت‌نیا، حسن؛ زنگی‌آبادی، علی؛ (1383). بررسی و تحلیل سطوح پایداری در محلات شهر یزد و ارائۀ راهکارهایی در بهبود روند آن، فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی، شمارۀ 72، صص 51-37. رضویان، محمدتقی؛ (1381). مدیریت عمران شهری، تهران، انتشارات پیوند نو. رفیعیان، مجتبی؛ تقوایی، علی‌اکبر؛ (1383). توسعۀ پایدار محله‌ای و ادارۀ امور شهری؛ با تأکید ویژه بر ایران، چکیدۀ مقالات همایش توسعۀ محله‌ای، تهران، شهرداری تهران. صرافی، مظفر؛ عبدالهی، مجید؛ (1387). تحلیل مفهوم شهروندی و ارزیابی جایگاه آن در قوانین، مقررات و مدیریت شهری، پژوهش‌‌های جغرافیایی، شمارۀ 63، صص 134-115. ضرابی، اصغر؛ جمالی‌نژاد، مهدی؛ (1389). بررسی نقش مدیریت هماهنگ شهری در تحقق‌بخشی میزان امنیت اجتماعی، مورد پژوهی: استان اصفهان، دوفصلنامۀ مدیریت شهری، شمارۀ 26، صص 240-225. طالقانی، محمد؛ رضایی، پرویز؛ (1386). عملکرد مدیریت شهری در سیستم یکپارچة مدیریت جامعه (مفاهیم و کاربردها)، فصلنامۀ چشم‌انداز جغرافیایی، سال دوم، شمارۀ 4، صص 71-63. طاهرخانی، حبیب‌الله؛ متوسلی، محمد مهدی؛ (1385). مدیریت بافت تاریخی شهر‌های ایران، چالش‌ها و راهبردها، فصلنامۀ مدیریت شهری، شمارۀ 18، صص 107-96. عبداللهی، مجید؛ صرافی، مظفر؛ توکلی‌نیا، جمیله؛ (1388). بررسی نظری مفهوم محله و بازتعریف آن، با تأکید بر شرایط محله‌های شهری ایران، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دورۀ 42، شمارۀ 72، صص 102-83. علیان، مهدی؛ (1393). ارزیابی و تحلیل وضعیت پایداری محله‌ای با تأکید بر مدیریت شهری در بافت تاریخی شهر یزد، پایان‌نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد، استاد راهنما: محمد حسین سرایی، دانشگاه یزد. کاظمیان، غلامرضا؛ سعیدی رضوانی، نوید؛ (1382). امکان‌سنجی واگذاری وظایف جدید به شهرداری‌ها، جلد اول، تهران، انتشارات سازمان شهرداری‌ها. کاظمیان، غلامرضا؛ مشکینی، ابوالفضل؛ بیگلری، شادی؛ (1390). ارزیابی عملکرد مدیریت شهری در پایداری محله‌ای ناحیۀ دو شهرداری منطقه 4 تهران (محله‌‌های مجیدیه، شمس‌آباد و کالاد)، نشریۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، دورۀ 11، شمارۀ 21، صص 28-7. کریمی، مهرداد؛ نگین‌تاجی، صمد؛ (1391). شهر پایدار، سیاست‌هایی برای دستیابی به پایداری محله‌ای، نشریۀ منظر، شمارۀ 18، صص 79-74. کلانتری، حسین؛ حاتمی‌نژاد، حسین؛ (1385). برنامه‌ریزی مرمت بافت تاریخی شهر یزد، تهران، انتشارات فراگستر. لطیفی، غلامرضا؛ سویزی، امیر؛ (1392). ارزیابی عملکرد مدیریت شهری بر پایۀ سنجش میزان رضایت شهروندان (نمونۀ موردی: منطقۀ 10 شهر اصفهان)، اولین همایش ملی جغرافیا، شهرسازی و توسعۀ پایدار، تهران. معصومی، سلمان؛ (1390). توسعۀ محله‌ای در راستای پایداری کلان‌شهر تهران، تهران، انتشارات جامعه و فرهنگ. نجفی کانی، علی‌اکبر؛ میرکتولی، جعفر؛ باباییان، طاهره؛ (1393). بررسی میزان رضایت حاشیه‌نشینان از عملکرد مدیریت شهری و نقش آنان در توسعۀ فضایی و کالبدی حاشیۀ شهر بابل، جغرافیا و آمایش شهری – منطقه‌ای، شمارۀ 12، صص 32-13. Akgul, D. (2012): Measuring the satisfaction of citizens for the services given by the municipality: the case of Kirsehir Municipality, Procedia - Social and Behavioral Sciences, vol. 62: 555 – 560. Barton, H., et al, (2003): Shaping Neighbourhoods: A guide for health, sustainability and vitality, London and New York: spon press. Berg, P. G. & Gunnel N., (1997): Sustainable neighbourhoods- a qualitative model for resource management in communities, Landscape and Urban Planning, No. 39: 1 I7- 135. Chavis, D. M., & Florin, P. (1990): Community Development, Community Participation. San Jose, CA: Prevention Office, Bureau of Drug Abuse Services Childers, Daniel L., Steward T.A. Pickett, J. Morgan Grove, Laura Ogden, Alison Whitmer, (2014): Advancing urban sustainability theory and action: Challenges and opportunities, Landscape and Urban Planning, Vol. 125: 320–328 Dehoog, R. H., Lowery D. and Lyons W. E., (2010): Citizen Satisfaction with Local Governance: A Test of Individual, Jurisdictional, and City-Specific Explanations, Journal of Politics, Vol. 52, No. 3: 807-837. Ercan, M. A., (2011): Challenges and conflicts in achieving sustainable communities in historic neighbourhoods of Istanbul, Habitat International,Vol. 35: 295-306. Goharipour, H., Karimi, M. and Barakpour, N., (2011): Evaluation of urban management performance based on citizen satisfaction with municipal services in city of Tehran, International Conference on Social Science and Humanity, Singapore, vol.5, IACSIT Press. Insch, A. (2010): Managing residents’ satisfaction with city life: Application of importance–satisfaction analysis. Journal of Town & City Management, Vol. 1, No. 2: 164–174. Insch, A., & Florek, M. (2008). A great place to live, work and play: Conceptualising place satisfaction in the case of a city’s residents. Journal of Place Management and Development, Vol. 1, No. 2: 138–149. Jenkins, P., (2000): Urban management, Urban Poverty and Urban Governance: Planning and Land Management in Maputo, Environment and Urbanization, No. 12: 137-152. Wong, S.W., B.S. Tang & B.V. Horen, (2006): Strategic Urban Management in China: A Case Study of Guangzhou Development District, Habitat International, No. 30: 645- 667. Zenker, S., Petersen, S. and Aholt, A., (2013): The Citizen Satisfaction Index (CSI): Evidence for a four basic factor model in a German sample, Cities, Vol. 31: 156–164 Zheng, H. W., Geoffrey Q. Sh., Hao W., (2014): A review of recent studies on sustainable urban renewal, Habitat International, Vol 41: 272-279.
Geog. and Urban Plan. Res Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری 2383-1456 Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran 151 10.22059/jurbangeo.2015.57415 پژوهشی - کاربردی ارزیابی کارکرد مدیریت محله‌ای در محلۀ آرارات تهران بر پایۀ نمایه‌های حکم‎روایی خوب شهری ارزیابی کارکرد مدیریت محله‌ای در محلۀ آرارات تهران بر پایۀ نمایه‌های حکم‎روایی خوب شهری رضویان محمد تقی استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشکدۀ علوم زمین- دانشگاه شهید بهشتی توکلی نیا جمیله استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشکدۀ علوم زمین- دانشگاه شهید بهشتی قورچی مرتضی استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشکدۀ علوم زمین- دانشگاه شهید بهشتی رستمی قهرمان دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه شهید بهشتی 22 12 2015 3 4 509 529 15 12 2015 09 03 2016 Copyright © 2015, Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran. 2015 https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_57415.html

امروزه، بزرگ‌شهرهای ایران همگام با کلان‌شهرهای گیتی با تنگناهایی پرشمار روبه‌رو شده‌اند که از آن میان، می‌توان به چالش‌های مدیریت شهری، به‌ویژه چالش مدیریت متمرکز، نمارش و اشاره کرد. پیرو همین، مدیریت شهری تهران پس از بنیان‌گذاری شورایاری محله، به راه‌اندازی الگوی نوین مدیریت محله‌ای روی آورد. این الگو هم‌پوش و منطبق با نمایه‌های حکم‌روایی خوب شهری است که بیشتر در کلان‌شهرها و برای مدیریت بهتر، نامتمرکز و مردم‌سالارانۀ شهرها کاربردی شده است. در این زمینه، مقالۀ پیش رو وضعیت نمایه‌های حکم‌روایی خوب شهری را در محلۀ آرارات از منطقۀ سه شهرداری تهران بررسی و سنجش می‌کند، تا به کارکرد هر یک از این نمایه‌ها در محلۀ مورد پژوهش پی ببرد. این پژوهش از گونۀ توصیفی- تحلیلی بوده و ابزار سنجش پرسش‌نامه است که پس از استخراج گویه‌های نمایه‌ها و بهره‌گیری از طیف سنجشی لیکرت، از کارشناسان درگیر مدیریت شهری که ساکن همیشگی محله بودند، پرسشگری شد. در این پژوهش، اندازۀ نمونه 20 تن (نفر)، روش نمونه‌گیری گزینشی و گونۀ پژوهش، کاربردی است. یافته‌ها با بهره‌گیری از آزمون پارامتری تی (T Test) برای آزمودن گمانۀ (فرضیه) یکم و آزمون ناپارامتری فریدمن (Friedman Test) برای آزمودن گمانۀ دوم در فضای نرم‌افزاری  SPSSتحلیل شده‌اند. بر پایۀ نتایج مقاله، میان میانگین داده‌ها برای هشت نمایۀ تحت بررسی، تفاوت معناداری وجود دارد. این محله، در زمینۀ کارکرد میانگین مجموعۀ نمایه‌های حکم‌روایی خوب شهری، وضعیتی نسبتاً مطلوب دارد؛ ولی از دید کارکرد یک‌به‌یک نمایه‌ها، وضعیتی نامطلوب یا ضعیف دارد، چون بر پایۀ تحلیل وضعیت مطلوبیت میانگین برای مجموعۀ نمایه‌های هشت‌گانه، میانگین به‌دست‌آمده در دستۀ مطلوبیت نسبتاً مطلوب با سطح معناداری کمتر از خطای آماری 001/0 است. در زمینۀ آزمون گمانۀ یکم، چون از میان نمایه‌های حکم‌روایی خوب شهری، مشارکت و پاسخ‎گویی، در میان نمایه‌هایی با بیشترین میانگین رده‌ای جای دارند، بنابراین این گمانه هم در کنار گمانۀ یکم، هر دو با اطمینان آماری 99% پذیرش می‌شوند.

 حکم‌روایی خوب شهری کلان‌شهر تهران محلۀ آرارات مدیریت محله‌ای احمدی، نسیبه؛ (1388). «معرفی و نقد روش دلفی»، نامۀ علوم اجتماعی، شمارۀ 22، دی 88، صص، 100 تا 108. الوانی، سید مهدی؛ (1388). «حکم‎رانی خوب شبکه‎ای از کنش‎گران جامعۀ مدنی»، فصلنامۀ مدیریت شهری، پیش‎شمارۀ یکم، بهار 88، صص. 1 تا 6. ایمانی جاجرمی، حسین؛ نوذرپور، علی؛ ایازی، سید محمد هادی؛ صالحی، اسماعیل؛ سعیدی رضوانی، نوید؛ عبداللهی، مجید؛ و کاظمیان، غلام‌رضا؛ (1392). مدیریت شهری؛ جلد دوم: مدیریت شهری در ایران، تهران، تیسا. ایمانی جاجرمی، حسین؛ (1383). مدیریت شهری پایدار (بررسی تجارب مشارکتی شهرداری‌ها و شوراهای اسلامی شهرهای ایران)، تهران: سازمان شهرداری‌های کشور. برک‎پور، ناصر؛ (1381). گذار از حکومت شهری به حاکمیت شهری در ایران، پایان‌نامۀ دکترای شهرسازی، تهران، گروه شهرسازی دانشکدۀ هنرهای زیبا، دانشگاه تهران. برک‎پور، ناصر؛ (1386). «حکمروایی خوب شهری و نظام ادارۀ شهرها در ایران»، مجموعۀ مقالات کنفرانس برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، صص. 491 تا 517. بیکر، ترزال؛ (1392). نحوۀ انجام تحقیقات اجتماعی، ترجمۀ هوشنگ نایبی، چاپ چهارم، تهران، نشر نی. پاداش، حمید؛ جهانشاهی، بابک؛ صادقین، علی؛ (1386). «شاخص‌های حکمروایی شهری»، جستارهای شهرسازی، بهار 86، شمارۀ 19 و 20، صص. 72 تا 79. پورعاشور، مهدی؛ (1390). بررسی تأثیر نظام مدیریت محله‎ای در شهرداری منطقۀ 7 تهران با مشارکت شهروندی، پایان‎نامۀ کارشناسی ارشد، کرج، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج. حاجی‌پور، خلیل؛ (1383). جایگاه و نقش رویکرد برنامه‌ریزی اجتماع‌محور در ایجاد نظام مدیریت کارآمد شهری، کتاب چکیدۀ مقالات همایش توسعۀ محله‌ای، چشم‌انداز توسعۀ پایدار شهر تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران، اسفند 1383، ص 99. حاتمی‌نژاد، حسین؛ (1380). شهر و عدالت اجتماعی: ناهم‎گونی فضایی محله‌های مشهد، رسالۀ دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، تهران، دانشکدۀ علوم زمین دانشگاه شهید بهشتی. حافظ‎نیا، محمدرضا؛ (1389). مقدمه‎ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، چاپ هفدهم، تهران، سمت. خسروی، مسعود؛ (1391). مجموعۀ مقالات حکم‎روایی خوب شهری: بررسی رابطۀ شاخص‌های حکم‎روایی خوب شهری و مدیریت محله، جلد سوم، تهران، تیسا. رضویان، سید محمدتقی؛ (1381). مدیریت عمران شهری، چاپ اول، تهران، پیوند نو. ساسان‌پور، فرزانه؛ (1390). مبانی پایداری توسعۀ کلان‌شهرها با تأکید بر کلان‌شهر تهران، چاپ یکم، تهران، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران. سجادی، ژیلا؛ یاری‌قلی، وحید؛ کلانتری، بهرنگ؛ (1392). «محله‌محوری، انگاره‌ای نو برای تقویت جامعۀ مدنی»، فصلنامۀ مطالعات جغرافیایی و برنامه‌ریزی محیطی (نسیم بامداد)، صص 58 تا 72، سال ششم، بهار و تابستان 92، شماره‌های 20 و 21. سیاف‌زاده، علی‎رضا؛ بدری‌فر، منصور؛ (1387). «ضرورت اصلاح نظام مدیریت توسعۀ شهری در کلان‎شهر تهران»، مجلۀ سرزمین، دورۀ 5، شمارۀ 2 (پیاپی 18)، تابستان 87، صص. 35 تا 53. شریفیان ثانی، مریم؛ (1380). «مشارکت شهروندی، حکم‌رانی شهری و مدیریت شهری»، فصلنامۀ مدیریت شهری، شمارۀ هشتم، سال دوم، زمستان 80. عبداللهی، مجید؛ صرافی، مظفر؛ (1387). «تحلیل مفهوم شهروندی و ارزیابی جایگاه آن در قوانین، مقررات و مدیریت شهری کشور»، پژوهش‌های جغرافیایی، بهار 87، شمارۀ 63. غفاری، غلام‌رضا؛ (1392). مدیریت شهری و مشارکت‌های اجتماعی، تهران، تیسا. گیدنز، آنتونی؛ (1378). راه سوم، بازسازی سوسیال دمکراسی، ترجمۀ منوچهر صبوری، تهران، شرکت نشر و پژوهش شیرازه. صرافی، مظفر؛ (1380). «ابَرمسئلۀ شهری ایران و نقش برنامه‌ریزان شهری»، فصلنامۀ معماری و شهرسازی، شمارۀ 63-62، مهرماه 1380، صص 50-45. مدنی‌پور، علی؛ (1381). «مدیریت شهری»، ترجمۀ شیرین رضایی، فصلنامۀ شهر، بهار 81. مرکز آمار ایران؛ (1390). سالنامۀ آماری استان تهران، در www.amar.org.ir. مشکینی، ابوالفضل؛ پورموسوی، سید موسی؛ مؤذن، موسی؛ (1393). «ارزیابی الگوی مدیریت محله مبتنی بر شاخص‌های حکم‌روایی مطلوب شهری- مطالعۀ موردی: محلۀ اوین، تهران»، فصلنامۀ علمی- پژوهشی مطالعات شهری، شمارۀ ششم، بهار 93، صص. 31 تا 42. میدری، احمد؛ خیرخواهان، جعفر؛ (1383). حکمرانی خوب؛ بنیان توسعه، دفتر بررسی‌های اقتصادی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، چاپ یکم، تهران، انتشارات مجلس شورای اسلامی. نوریان، فرشاد؛ مظفری‌پور، نجمه؛ (1392). «ارزیابی عملکرد مدیریت محله‌محور با تأکید بر شاخصه‌های سرمایۀ اجتماعی- موردپژوهی: محله‌های 7گانۀ منطقۀ 21 شهرداری تهران»، نشریۀ هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، دورۀ 18، شمارۀ 4، زمستان 92، صص. 47 تا 56. هاشمی، سید مناف؛ طاهرخانی، حبیب‌الله؛ بصیرت، میثم؛ (1390). نظام مدیریت شهری در برنامۀ پنجم توسعۀ کشور، تهران، نشر شهر. - Beall, J. (2001). “Valuing Social Resources or Capitalizing on Them? Limits to Pro-Poor Urban Governance in Nine Cities of the South” In: International Planning Studies 6 (4). Rutledge and Francis. - Dekker, K. and Kempen, R. (2004). “Urban Governance within the Big Cities Policy”, Journal of Cities, Vol. 21, pp. 41-55. - Hickey, S. and Mohan, G. (2004). “Participation: From Tyranny to Transformation? Exploring New Approaches to Participation in Development”, London: Zed Books. - Kakarala, S. (2004). “The Challenge of Democratic Empowerment: a Special Report on Civil Society Building”, HIVOS-India. - Taylor, P. (2000). UNCHS (Habitat) - "the Global Campaign for Good Urban Governance", Environment and Urbanization, Vol. 12, No. 1. - tehran.ir/default.aspx?tabid=284. - UN-HABITAT (2002). The Global Campaign on Urban Governance, Concept Paper, 2nd Edition, Nairobi.
Geog. and Urban Plan. Res Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری 2383-1456 Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran 151 10.22059/jurbangeo.2015.57416 پژوهشی - کاربردی تحلیل توزیع فضایی و میزان دسترسی به بوستان های شهری (مطالعۀ موردی : شهر شیراز ) تحلیل توزیع فضایی و میزان دسترسی به بوستان های شهری (مطالعۀ موردی : شهر شیراز ) کرامتی زینب کارشناس ارشد رشته شهرسازی (برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای) ایزدی حسن دکتری جغرافیای و برنامه‌ریزی روستایی، استادیار بخش شهرسازی دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه شیراز سلطانی علی دکتری شهرسازی، دانشیار بخش شهرسازی دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه شیراز لطفی سهند دکتری شهرسازی، استادیار بخش شهرسازی دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه شیراز 22 12 2015 3 4 531 558 12 03 2015 22 02 2016 Copyright © 2015, Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran. 2015 https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_57416.html

چگونگی پراکنش فضایی و میزان دسترسی به خدمات و تسهیلات شهری از جمله بوستان‌ها از اهمیت زیادی برخوردار است و نقش اساسی در دستیابی به عدالت و برابری اجتماعی و مکانی در هر جامعه دارد. در این مقاله، الگوی توزیع فضایی و میزان و سطح دسترسی به بوستان‌های شهری شیراز بررسی شده است. از برخی ابزارهای تحلیل فضایی در سیستم اطلاعات جغرافیایی مانند بافرینگ تحلیل نزدیک‌ترین همسایگی و برخی از روش‌های کمی مانند ضریب آنتروپی، منحنی لورنس، ضریب جینی، ضریب مکانی، ضریب توزیع و روش سنجش سطح تمرکز جهت اندازه‌گیری میزان تمرکز و نحوۀ توزیع بوستان‌های شهری در سطح مناطق مختلف شهر شیراز استفاده شده است. بر اساس بررسی‌ 169 بوستان شهری، توزیع کل بوستان‌ها در شهر شیراز نیمه‌متعادل است و تفاوت کمی از این نظر در بین مناطق وجود دارد. با وجود این، توزیع بوستان‌های منطقه‌ای، ناحیه‌ای و به‌ویژه شهری در سطح شهر متعادل نیست و بعضی از مناطق (برای مثال، منطقۀ 6) به این نوع بوستان‌ها دسترسی ندارند. نتایج روش بافرینگ در GIS نیز نشان داد که علی‌رغم کمبود دسترسی به انواع بوستان‌های همسایگی، محلی، ناحیه‌ای، منطقه‌ای و شهری در بیشتر مناطق، منطقۀ 6 محروم‌ترین منطقه است و مناطق 2، 4 و 8 از بهترین دسترسی برخوردارند. نتایج این روش همچنین نشان داد که همۀ بوستان‌ها در شهر شیراز 74 درصد از شهر را پوشش می‌دهند و فقط 26 درصد از کل شهر با کمبود دسترسی به بوستان‌ها مواجه است.

 بوستان‌های شهری توزیع فضایی دسترسی شهر شیراز ابراهیم‌زاده، عیسی؛ عبادی جوکندان، اسماعیل؛ (1387). تحلیلی بر توزیع فضایی – مکانی کاربری فضای سبز در منطقۀ سه شهری زاهدان، مجلۀ جغرافیا و توسعه، شمارۀ 11، صص 58-39. اسلامی‌راد، قربان؛ قاسمی، یاسر؛ (1386). ارزیابی فضای سبز بر اساس تحقق‌پذیری طرح‌‌های توسعۀ شهری (نمونۀ موردی شهر بهشهر)، صص 23 – 1. آقاجانی، حسین؛ هاشمی، سادات؛ (1389). تحلیل شبکه و تحلیل فضایی بر روی شبکه در Arc GIS، چاپ اول، انتشارات ایران آزاد، مشهد. بهرام سلطانی، کامبیز؛ (1384). مبانی معماری فضای سبز شهری، چاپ دوم، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، تهران. بهمن‌پور، هومن؛ (1388). ملاحظات محیطی و فعالیت‌های ورزشی در کلان‌شهرها با تأکید بر فضای سبز، مجلۀ تربیت بدنی، شمارۀ 1، صص 29-24. تلخانی، حمیدرضا؛ خواجه بهرامی، علیرضا؛ پاشازاده، اصغر؛ (1391). بررسی نحوۀ توزیع فضایی و شعاع عملکردی فضاهای سبز شهری منطقۀ 11 تهران، کنفرانس معماری پایدار و توسعۀ شهری، صص 9-1. تیموری، راضیه؛ روستایی، شهریور؛ اکبری زمانی، اصغر؛ احدنژاد، محسن؛ (1389). ارزیابی تناسب فضایی – مکانی پارک‌‌های شهری با استفاده از GIS، مطالعۀ موردی: پارک‌های محله‌‌ای منطقۀ دو شهرداری تبریز، مجلۀ علمی پژوهشی فضای جغرافیایی، شمارۀ 30، صص 168-137. حکمت‌نیا، حسن؛ موسوی، میرنجف؛ (1385). کاربرد مدل در جغرافیا با تأکید بر برنامه‌ریزی شهری و ناحیه‌ای، چاپ دوم، انتشارات علم نوین، یزد. داداش‌پور، هاشم؛ مولودی، جمشید؛ (1390). بررسی و تحلیل ساختار سلسله مراتبی شهری در استان اردبیل، فصلنامۀ علمی پژوهشی فضای جغرافیایی، شمارۀ 34، صص 131 – 102. دهخدا، علی اکبر؛ (1377). لغت‌نامۀ دهخدا، جلد 4، دانشگاه تهران. رخشانی نسب، حمیدرضا؛ زنگی آبادی، علی؛ (1388). تحلیل آماری – فضایی نماگرهای توسعۀ فضای سبز شهری (مطالعۀ موردی: مناطق شهری اصفهان)، مجلۀ محیط‌شناسی، شمارۀ 49، صص 116-105. سازمان پارک‌‌‌ها و فضای سبز شهرداری شیراز؛ (1393). سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، معاونت امور اقتصادی و هماهنگی برنامه و بودجه؛ (1385). راهنمای انجام مطالعات برنامه‌ریزی آمایش استان، مرکز ملی آمایش سرزمین). عزت پناه، بختیار؛ کحگلو، افسانه؛ (1393). بررسی الگوی توزیع و پراکنش فضایی پارک‌های درون‌شهری، مطالعۀ موردی: شهر ارومیه، برنامه‌ریزی منطقه‌ای، شمارۀ 14، صص 132-121. صالحی، اسماعیل؛ رمضانی مهریان، مجید؛ افراسیابی، هادی؛ داودی، سید مجید؛ بثیری مژدهی، رضا؛ (1392). ارزیابی توزیع مکانی پارک‌های شهری با استفاده از تحلیل شبکه، مطالعۀ موردی: شهر تهران، مدیریت شهری، شمارۀ 32، صص 196-185. فنی، زهره؛ (1382). شهرهای کوچک رویکردی دیگر در توسعۀ منطقه‌ای، انتشارات سازمان شهرداری‌‌های کشور. قبادی، نسرین؛ (1391). بررسی نابرابری توزیع پارک‌ها در بین مناطق شهری تهران بر اساس شاخص تایل، برنامه‌ریزی فضایی، شمارۀ 4، صص 134-123. قدیری، محمود؛ کمالی فرد، زهرا؛ (1392). تحلیل فضایی پارک‌های شهری از طریق تلفیق با روش‌های تصمیم‌گیری چندشاخصه GIS مطالعۀ موردی: شهر نورآباد ممسنی، مطالعات منطقه‌ای و شهری، شمارۀ 19، صص 46-43. قربانی، رسول؛ (1389). ارزیابی کمبود پارک در مناطق شهری تبریز با استفاده از روش - سرانه/ پارک و روش بافرینگ، فصلنامۀ صفه، شمارۀ 47، صص120-109. قنبری، ابوالفضل؛ قنبری، محمد؛ (1392). ارزیابی توزیع فضایی پارک‌های شهری تبریز، جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، شمارۀ 2، صص 234-223. کریم‌زاده، غلامرضا؛ بردبار، افسانه؛ (1384). کاربرد سامانۀ اطلاعات مکانی در برنامه‌ریزی کاربری فضای سبز (بوستان‌‌‌های شهری). لطفی، صدیقه؛ مهدی، علی؛ محمدپور، صاب؛ (1393). بررسی پراکنش، استانداردها و محاسبۀ سرانۀ فضای سبز شهری بر اساس مدل بهرام سلطانی، موردشناسی: منطقۀ یک شهر قم، جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، شمارۀ 10، صص 18-1. محمدی، مهدی؛ پرهیزگار، علی؛ (1388). تحلیل توزیع فضایی و مکان‌گزینی پارک‌‌های شهری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS (مطالعۀ موردی: منطقه دو شهر زاهدان)، فصلنامۀ مدیریت شهری، شمارۀ 23، صص 28-17. مدیریت آمار، فناوری و سامانۀ اطلاعات مکانی؛ (1393). جلد اول و دوم، شهرداری شیراز. مهندسین مشاور پویش جنوب؛ (1381). طرح جامع فضای سبز شهر شیراز، جلد اول و دوم. یوسفی، روبیات؛ الهام، قسامی؛ فاطمه، صالحی، اسماعیل؛ (1393). تناسب فضایی– مکانی فضای سبز شهری در پارک‌های منطقه‌ای شهر بیرجند، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، شمارۀ 33، صص 130-113. 27- Abubakar I &Aina Y. (2006). GIS and Space Syntax: An analysis of accessibility to urban green areas in Doha district of Dammam metropolitan area, Saudi Arabia, pp. 1 – 8. 28- BalramSh & Dragicevic S. (2005). Attitudes toward urban green space: Integrating questionnaire survey and collaborative GIS techniques to improve attitude measurements, landscape and urban planning. No 34, pp 102-131. 29-Dandan J &Yin H. (2009). Individual accessibility and spatial accessibility (A case study of urban parks in Gulou district, Nanjing), The lst International Conference on Information Science and Engineering (ICISE 2009), PP .2079 – 2082. 30-Gorbani R &Pourmohamdi M R &Beheshtirouy M. (2011). An analysis on urban park thypology in the cities of East Azerbaijan province , with using the ( Galen Cranz ) model, Urban – Regional Studies and Research Journal 2nd Year, No .8, pp . 3 -6. 31-Haiwei Y &Xu J. (2009). Measuring the accessibility of parks: A case study in Shangai, China, 2009 Sixth International Conference on Fuzzy System and Knowledge Discovery, Pp. 232 – 236. 32-Lotfi S &Koohsari M.J. (2009). Measuring objective accessibility to neighborhood facilities in the city (A case study: Zone 6 in Tehran, Iran), Cities, 26, pp. 133 – 140. 33-Oh K &Jeong S. (2007). Assessing the Spatial Distribution of Urban Parks Using GIS, Landscape and Urban Planning, Vol. 82, PP. 25-32. 34-Park classification and standard. (2009). City of Missouri City – Parks master plan. Pp, 1-11. (www.NRPA.org ) 35-Park classification system and development guidelines. ( 2007). pp. 1-22 36-Park concepts, purpose and standards for the development. (2005). Adopted September 20, 2005, section 5, pp. 1-9. 37-Pasaogullari N &Doratli N. (2004). Measuring accessibility and utilization of public space in Famagosta, cities. Vol 21 .No .3, pp. 225 – 232. 38-Rahman K. R &Salauddin Md. (2009). A spatial analysis on the provision of urban public servies and their deficiencies: A study of some selected blocks in Khulna city, Bangladesh, Theoretical and Empirical Research in urban Management , urban Issues in Asia, PP. 120 – 132. 39-Ruth M. (2003). Urban planning and development: Green space or profit places (The privatization of Johannesburg’s urban parks), pp. 1- 15. 40-Talen E &Anselin L. (1998). Assessing spatial equity. An evaluation of measures of accessibility to public playgrounds, Environ. Planning A, 7, pp. 437 – 456. 41-Xue – Jun C. (2011). Research on spatial distribution characteristics of star – hotels in urban district Chongqing. MSIE 2011, pp. 371 – 374. 42-Zhang X &Hua Lu & James B. (2011). Modeling spatial accessibility to parks: a national study, International Journal of Health Geographics, pp.1-1. 43-Liu Ze; Mao Feng; Zhou Wensheng ; Li Qiang; Jianxi Huang; , Zhu Xianlong.(2008). Accessibility assessment of urban green space: A quantitative perspective, pp .1314-1317. https://www.securecms.com/IGARSS2008/Abstracts/pdfs/2901.pdf
Geog. and Urban Plan. Res Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری 2383-1456 Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran 151 10.22059/jurbangeo.2015.57930 پژوهشی - بنیادی چکیده های انگلیسی 22 12 2015 3 4 1 29 04 07 2016 04 07 2016 Copyright © 2015, Institute of Geography, Faculty of Geography, University of Tehran. 2015 https://jurbangeo.ut.ac.ir/article_57930.html

unavailable